Temyiz

Temyiz Nedir?

Temyiz, Türk yargı düzeninde Yargıtay'a yapılan olağan kanun yolu başvurusudur. 2016 yılında istinaf kurumunun yürürlüğe girmesinden önce temyiz, ilk derece mahkemesi kararlarına karşı doğrudan başvurulan bir yoldu. Yeni sistemde ise temyiz, bölge adliye mahkemesi (BAM) kararlarına karşı sınırlı hallerde başvurulabilen ikinci kanun yoludur.

İstinaftan temel farkı, temyizin kural olarak yalnızca hukuki denetim yapmasıdır; yani Yargıtay, maddi olguların yeniden değerlendirilmesini yapmaz, sadece kanunun doğru uygulanıp uygulanmadığını, usul hükümlerine uyulup uyulmadığını inceler. Bu yönüyle temyiz, "hukuka uygunluk denetimi" olarak tanımlanabilir.

Hukuki Kaynakları

• Hukuk davalarında: 6100 sayılı HMK m.361-373.
• Ceza davalarında: 5271 sayılı CMK m.286-307.

Hukuk Yargılamasında Temyiz

Temyize Tabi Kararlar (HMK m.362)

Bölge adliye mahkemesi kararlarının tümü temyize tabi değildir. Aşağıdaki hallerde temyiz yolu açıktır:

1. Parasal değeri kanunda belirlenen sınırı aşan kararlar. 2024 yılı için bu sınır yaklaşık 500.000 TL'dir; her yıl güncellenir.
2. Konusu özel önem taşıyan uyuşmazlıklar; değeri ne olursa olsun temyize tabidir:

• Taşınmaz mülkiyetine ilişkin davalar,
• Aile hukukuna ilişkin (boşanma hariç) davalar – boşanma da HGK'nın bazı kararlarına göre temyize tabidir,
• Nesep (soybağı) davaları,
• Vesayet davaları,
• Ticari defterlerin ibrazı ve incelenmesi,
• Hakem kararları,
• Belirli iş ve sosyal güvenlik davaları,
• Marka, patent, tasarım, haksız rekabet gibi fikri mülkiyet davaları.

1. Yargılama usulüne ilişkin kamu düzenini ilgilendiren hususlar.

Süre (HMK m.361)

Temyiz süresi, BAM kararının tebliğinden itibaren iki haftadır. Süre kesin niteliktedir.

Başvuru

Temyiz dilekçesi, kararı veren BAM'a verilir ve harç yatırılır. Dilekçede temyiz sebepleri açıkça belirtilmelidir; HMK m.369 temyiz sebeplerini sayar.

Temyiz Sebepleri (HMK m.371)

Yargıtay'ın bozma nedenleri:

• Kanunun doğru uygulanmamış olması,
• Usul hükümlerinin ihlali,
• Hukuki nitelendirmenin yanlış yapılması,
• Deliller arasında çelişki olmasına rağmen gerekçeli karar yazılmaması,
• Kamu düzenine aykırılık.

Yargıtay'ın Kararları

Yargıtay üç farklı karar verebilir (HMK m.370):

1. Onama: Kararı doğru bulup onaylar; karar kesinleşir.
2. Bozma: Kararı hukuka aykırı bulup kaldırır ve genellikle BAM'a geri gönderir.
3. Düzelterek onama: Küçük hataları düzelterek onar.

Karar Düzeltme (Yargıtay Hukuk Dairesi kararlarına karşı)

Yargıtay'ın bazı kararlarına karşı, kanunda belirlenen hallerde karar düzeltme yoluna başvurmak mümkündür (HMK m.440 vd. - 2023'te kaldırıldı büyük ölçüde); bu ek bir denetim imkanıdır ancak uygulaması son derece dar hale getirilmiştir.

Ceza Yargılamasında Temyiz

Temyize Tabi Kararlar (CMK m.286)

Ceza davalarında temyiz yolu çok daha sınırlıdır:

• Ağırlaştırılmış müebbet, müebbet veya 10 yıldan fazla hapis cezası gerektiren suçlara ilişkin BAM kararları,
• Anayasa'da koruma altına alınmış bazı özel suçlar (basın, düşünce özgürlüğü vb.).

Bu kapsam dışındaki ceza davalarında BAM kararları kesinleşir; temyize gidilmez.

Süre

Temyiz süresi, hükmün tefhiminden veya tebliğinden itibaren on beş gündür (CMK m.291).

Yargıtay'ın İncelemesi

Yargıtay Ceza Dairesi, sadece hukuki denetim yapar; maddi olguları yeniden incelemez. Yargılama usulünün ihlali, kanunun yanlış uygulanması, suç vasfının yanlış belirlenmesi, cezanın kanuna aykırı olarak belirlenmesi gibi sebeplerle bozma kararı verir.

Aleyhe Değişiklik Yasağı

CMK'da da reformatio in peius kuralı geçerlidir: Sadece sanık temyiz etmişse Yargıtay cezayı ağırlaştıramaz.

Temyiz ile İstinafın Karşılaştırması

Temyiz Süresinde İcra

Hukuk davalarında temyiz başvurusu icrayı kural olarak durdurmaz; ancak Yargıtay'dan teminat göstererek yürütmenin durdurulması talep edilebilir. Ceza davalarında temyiz süresi ve incelemesi boyunca hapis cezası infazı genellikle durur.

Bozmadan Sonraki Süreç

Yargıtay'ın bozma kararı, dosyayı bozma gerekçelerine uyularak yeniden karar verilmesi için BAM'a (veya eski sistemde ilk derece mahkemesine) gönderir. Alt mahkeme, Yargıtay'ın bozma kararına uyar veya direnir. Direnme halinde dosya Yargıtay Hukuk Genel Kurulu (HGK) veya Ceza Genel Kurulu'na gider; bu kurulun kararı kesindir ve alt mahkemeyi bağlar.

İçtihat Birleştirme

Yargıtay daireleri arasında veya BAM'lar arasında birbirine zıt kararlar çıktığında, Yargıtay Başkanlar Kurulu veya ilgili Genel Kurulca içtihadı birleştirme kararı verilebilir. Bu kararlar tüm yargı organlarını bağlayıcı niteliktedir.

Pratik Önemi

Temyiz süreci, özellikle büyük değerli ticari uyuşmazlıklar, gayrimenkul davaları, fikri mülkiyet ihtilafları ve ağır ceza davaları açısından kritik önem taşır. Yargıtay kararları, alt mahkemeler için yol gösterici içtihat oluşturur; bu nedenle Yargıtay'ın yerleşik uygulamasının takibi avukatlık pratiğinin temel unsurudur.