Zamanaşımı

Zamanaşımı Nedir?

Zamanaşımı, Türk hukukunda çok geniş kapsamlı bir kurum olup özel hukuk, ceza hukuku ve idare hukukunda farklı biçimlerde düzenlenmiştir. Genel olarak, kanunda öngörülen bir sürenin, belirli bir hakkın kullanılmaksızın geçmesi halinde hakkın dermeyanının artık hukuk tarafından engellenmesi sonucunu doğurur.

Zamanaşımı bir ceza veya sanksiyon niteliğinde değildir; hukuk düzeninin istikrar ve öngörülebilirlik ihtiyacına hizmet eder. Uzun yıllar sonra ortaya çıkan taleplerin kanıtlanması zorlaşır, ilişkiler belirsizlik altında kalır. Zamanaşımı bu belirsizliği sonlandırır.

Maddi Hukuk Zamanaşımı (Borçlar Hukuku)

Türk Borçlar Kanunu'nun 146-161. maddeleri, borç ilişkilerinde zamanaşımını düzenler.

Genel Zamanaşımı Süresi (TBK m.146)

Kanunda özel bir düzenleme bulunmayan her alacak için genel zamanaşımı süresi 10 yıldır.

Kısa Zamanaşımı (TBK m.147)

Belirli alacaklar için 5 yıllık kısa zamanaşımı öngörülmüştür:

• Kira bedelleri,
• İş sözleşmesinden doğan ücret ve alacaklar (yıllık izin ücreti, fazla mesai, ücret alacakları vb.),
• Ortaklık sözleşmesinden doğan alacaklar,
• Vekalet, komisyon ve simsarlık ücretleri,
• Avukatlık ücreti,
• Eser sözleşmesinden doğan alacaklar.

Ticari Alacaklar

TTK m.21 çerçevesinde ticari senetlerde farklı kısa süreler uygulanır: bono ve poliçede lehtar ve ciro ile devralanların müracaat hakkı 1 yıl, çekte ise 6 ay gibi.

Haksız Fiilde Zamanaşımı (TBK m.72)

Haksız fiilden doğan tazminat talepleri için:

• 2 yıl: Zararın ve failin öğrenildiği tarihten itibaren,
• 10 yıl: Her halde fiilin işlendiği tarihten itibaren (uzun süreli tavan).

Haksız fiil aynı zamanda ceza mukavelesi oluşturuyorsa ve ceza zamanaşımı daha uzunsa, bu uzun süre de hukuk davasına uygulanır.

Hak Düşürücü Süre ile Farkı

Zamanaşımı ile hak düşürücü süre farklıdır:

• Zamanaşımı: Hakkı ortadan kaldırmaz; borçluya savunma (def'i) hakkı verir. Mahkeme kendiliğinden dikkate almaz, borçlunun ileri sürmesi gerekir.
• Hak düşürücü süre: Hakkı tamamen ortadan kaldırır; mahkeme kendiliğinden dikkate almak zorundadır.

Örneğin tenkis davası açma süresi hak düşürücüdür; tapu iptali ve tescil davası genellikle zamanaşımına tabi değildir.

Zamanaşımının Kesilmesi

TBK m.154, zamanaşımını kesen halleri sayar:

• Alacaklının alacağı için dava açması veya icra takibi başlatması,
• Borçlunun borcu ikrar etmesi (örneğin faiz ödemesi, kısmi ödeme, yazılı kabul),
• Arabuluculuk başvurusu (7036 sayılı Kanun m.3/18 kapsamında),
• İflas masasına alacağı bildirme.

Zamanaşımı kesildiğinde süre baştan başlar. Borçlunun ikrar beyanı yazılı olmak zorunda değildir; ancak ispat bakımından yazılı olması önemlidir.

Zamanaşımının Durması

TBK m.153, zamanaşımı işlemez (durma) halleri gösterir:

• Velayet süresince çocuğun anne-babasına karşı alacakları,
• Vesayet süresince vesayet altındaki kişinin vasisine karşı alacakları,
• Evlilik süresince eşler arasındaki alacaklar,
• Hizmet sözleşmesi süresince işçinin işverene karşı alacakları,
• Alacağın Türk mahkemelerinde ileri sürülmesinin mümkün olmadığı süreler.

Durma süresi boyunca zamanaşımı işlemez; engel kalktığında kaldığı yerden devam eder.

Zamanaşımının İleri Sürülmesi

Zamanaşımı, borçlunun savunma olarak (def'i) ileri sürmesi gereken bir haktır. Mahkeme re'sen dikkate almaz. Borçlu, ilk cevap dilekçesinde (savunmanın genişletilmesi yasağı nedeniyle) zamanaşımını ileri sürmelidir; aksi halde sonradan ileri sürme imkanı zorlaşır.

Zamanaşımını ileri sürmeme, bir ikrar olarak değerlendirilebilir.

Ceza Zamanaşımı

Türk Ceza Kanunu'nun 66-71. maddeleri, ceza hukukunda zamanaşımını düzenler. İki tür vardır:

Dava Zamanaşımı (TCK m.66)

Suçun işlendiği tarihten itibaren belirli bir süre içinde kovuşturma başlatılmaz veya mahkûmiyet kararı verilmezse davanın düşmesine yol açar. Süreler suçun türü ve cezanın ağırlığına göre değişir:

• Ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası gerektiren suçlarda 30 yıl,
• Müebbet hapis cezası gerektiren suçlarda 25 yıl,
• 20 yıldan az olmayan hapis cezası gerektiren suçlarda 20 yıl,
• 5 yıldan fazla 20 yıldan az hapis cezası gerektiren suçlarda 15 yıl,
• Diğer hapis veya adli para cezası gerektiren suçlarda 8 yıl.

Ceza Zamanaşımı (TCK m.68)

Kesinleşmiş mahkûmiyet kararının infaz edilebileceği süredir; bu sürede infaz edilmeyen ceza ortadan kalkar.

Zamanaşımının İşlemediği Suçlar

Soykırım, insanlığa karşı suçlar ve bazı terörle ilgili suçlar zamanaşımına tabi değildir (TCK m.66/7).

İş Hukuku Zamanaşımı

7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.15 ile iş hukuku alacaklarında zamanaşımı süresi 5 yıl olarak belirlenmiştir (kıdem, ihbar, yıllık izin, fazla mesai dahil). 25.10.2017 öncesi doğmuş alacaklarda ise eski 10 yıllık süre uygulanır.

Arabuluculuk başvurusu, iş hukuku zamanaşımını keser; bu başvurunun dava şartı niteliği vardır.

İdari Zamanaşımı

İdare hukukunda da çeşitli zamanaşımı süreleri vardır: idari işleme karşı iptal davası açma süresi 60 gün (hak düşürücü), vergi zamanaşımı 5 yıl (VUK m.114), idari para cezalarında 3 yıl veya 5 yıl (5326 sayılı Kabahatler Kanunu m.20).

Pratik Önemi

Zamanaşımı, avukatlık pratiğinde en kritik konulardan biridir. Zamanaşımı süresi geçmiş bir alacak için dava açmak, borçlu def'i ileri sürdüğünde davanın reddine yol açar; avukat zamanaşımını takip etmemiş olursa sorumluluğu doğabilir. Bu nedenle her dosyada zamanaşımının başlangıcı, süresi, kesilme ve durma halleri dikkatle incelenmelidir.