Dava Şartı

Dava Şartı Nedir?

Dava şartı, Türk usul hukukunun temel kavramlarından biridir. Bir davanın esastan incelenebilmesi ve bir karar verilebilmesi için başlangıçta bulunması gereken usul hukukuna ilişkin koşullardır. Dava şartı eksikliği halinde mahkeme işin esasına giremez ve davayı usulden reddeder.

Dava şartları, Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 114 ve 115. maddelerinde düzenlenmiştir. HMK m.114 dava şartlarını sayar; m.115 ise bu şartların incelenme usulünü belirler.

Dava Şartları (HMK m.114)

HMK m.114/1'e göre dava şartları şunlardır:

a) Türk Mahkemelerinin Yargı Yetkisinin Bulunması

Uyuşmazlığın Türk mahkemelerinin yargı yetkisi içinde olması gerekir. Yabancılık unsuru taşıyan uyuşmazlıklarda MÖHUK (Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun) hükümleri uygulanır.

b) Görevli Mahkemenin Belirli Olması

Davanın görevli mahkemede açılması gerekir; aksi halde mahkeme görevsizlik kararı vererek dosyayı görevli mahkemeye gönderir.

c) Yetkili Mahkemenin Belirli Olması

Kesin yetkili mahkemelerde (taşınmaz davalarında taşınmazın bulunduğu yer gibi) bu mahkemede açılması zorunludur.

ç) Tarafların Taraf ve Dava Ehliyetine Sahip Olması

Gerçek ve tüzel kişiler hukuki kişiliğe sahip olmalı, taraflar sorunsuz şekilde mahkemede hareket edebilme yetkisine sahip olmalı.

d) Vekilin Vekaletname İbraz Etmesi

Dava vekil aracılığıyla açılmışsa vekaletname dava açılırken veya mahkemenin vereceği sürede ibraz edilmelidir.

e) Davacının Dava Açmakta Hukuki Yararının Bulunması

Soyut bir sonuç almak yerine, davacının somut ve güncel bir menfaati olmalıdır. Sanal, hayali veya tamamen eğitici amaçlı davalar kabul edilmez.

f) Aynı Davanın Daha Önce Açılmamış Olması (Derdestlik Yasağı)

Aynı davanın aynı taraflar arasında bir başka mahkemede görülmekte olmaması gerekir.

g) Kesin Hüküm Bulunmaması (Res Judicata)

Uyuşmazlık hakkında daha önce kesin hükme bağlanmış bir karar bulunmamalıdır.

ğ) Harcın Yatırılmış Olması

Dava açılırken gereken harçların yatırılmış olması gerekir.

h) Gider Avansının Yatırılmış Olması

Dava giderlerinin peşin olarak yatırılması gerekir; yoksa mahkeme süre verir.

ı) Teminatın Gösterilmiş Olması (Gerektiğinde)

Yabancılık durumunda veya kanunda öngörülen hallerde teminat istenebilir.

i) Dava Dilekçesinin Kanunda Belirlenen Şekilde Düzenlenmiş Olması

HMK m.119'da belirtilen asgari unsurları içermesi gereklidir.

Özel Kanunlardaki Dava Şartları

HMK dışında özel kanunlarla da dava şartı getirilmiştir:

Arabuluculuk

En yaygın özel dava şartı arabuluculuk dava şartıdır:

• İş Mahkemeleri Kanunu m.3: İş hukuku uyuşmazlıklarında (işçi-işveren arasında kıdem, ihbar, fazla mesai, izin ücreti, işe iade talepleri),
• Ticari Uyuşmazlıklar: 7155 sayılı Kanun gereği, ticari alacak ve tazminat davalarında belirli sınırın üzerindeki uyuşmazlıklarda,
• Tüketici Uyuşmazlıkları: Tüketici Hakem Heyeti veya arabuluculuk yolları (6502 sayılı Kanun m.73).

Bu hallerde arabuluculuğa başvurulmadan açılan davalar usulden reddedilir.

Diğer Özel Dava Şartları

• Boşanma davalarında sulh girişimi (TMK m.166),
• Tahliye davalarında ihtar şartı (6570 sayılı Kanun),
• İcra hukukunda itirazın iptali davasında takipten itibaren süre,
• İdari davalarda süre ve yetki şartları.

Dava Şartının İncelenmesi (HMK m.115)

HMK m.115 dava şartı incelemesinin usulünü düzenler:

• Mahkeme dava şartı eksikliğini kendiliğinden tespit ederse bu durumu ilgili tarafa bildirir ve kesin süre verir,
• Süreye uyulmazsa dava usulden reddedilir,
• Tarafın itirazı üzerine de dava şartı incelenir,
• Bazı dava şartları eksikliği giderilebilir nitelikte değildir (örneğin kesin hüküm); bu hallerde doğrudan usulden ret kararı verilir.

Zamanaşımı ve Hak Düşürücü Süreden Farkı

Dava şartı, zamanaşımından ve hak düşürücü süreden farklıdır:

• Zamanaşımı: Taraf def'i olarak ileri sürer; borçludan zorla alınamama hakkı doğurur.
• Hak düşürücü süre: Hakkı tamamen ortadan kaldırır; mahkemece re'sen dikkate alınır.
• Dava şartı: Davanın esastan görülebilmesi koşuludur; mahkemece re'sen dikkate alınır ve eksikliği halinde dava usulden reddedilir.

Hak düşürücü süre ile dava şartı benzerlik gösterse de ikisi farklıdır; hak düşürücü süre hakkın maddi varlığına etki ederken, dava şartı davanın görülebilirliğine etkidir.

Mahkemenin Re'sen Dikkate Alması

HMK m.114/2 uyarınca dava şartları, davanın esası hakkında karar verilinceye kadar mahkeme tarafından kendiliğinden gözetilmek zorundadır. Tarafların dikkate çekmesi veya ileri sürmesi gerekmez. Bu durum, kamu düzeninden kaynaklanır; çünkü usul kuralları adil yargılanma hakkının temel unsurlarındandır.

Eksikliğin Sonuçları

Dava şartı eksikliği:

Giderilebilir Eksiklikler

• Vekaletname ibraz edilmemesi (verilen sürede ibraz edilirse giderilir),
• Harç yatırılmaması (süre verilir),
• Dava dilekçesinin eksikliği (tamamlanması için süre verilir),
• Arabuluculuk şartının eksikliği (bazı hallerde tamamlanabilir).

Giderilemez Eksiklikler

• Kesin hüküm bulunması (davanın esası daha önce çözülmüş),
• Taraf ehliyetinin bulunmaması (örneğin tüzel kişiliği son bulmuş şirket),
• Derdestlik (aynı davanın başka mahkemede görüldüğü tespit edilmişse).

Dava Şartına İtiraz ve İstinaf

Dava şartı eksikliğinden dolayı usulden ret kararı, istinaf ve (koşulları varsa) temyize tabidir. İstinaf süresi iki hafta, temyiz süresi (açıksa) iki haftadır. Kararın usulden olması, tarafın yeniden dava açma hakkını engellemez; eksiklik giderilirse yeni dava açılabilir. Ancak arabuluculuk şartındaki eksiklikler ve benzeri hallerde süre takibi önemlidir; bazı sürelerin geçmesi hak kaybına yol açabilir.

Pratik Önemi

Dava şartları, usul hukukunun ilk basamağıdır ve avukatlar için kritik önemdedir. İyi bir dilekçe, görevli ve yetkili mahkemede, arabuluculuk süreci tamamlanmış, hukuki yarar gözetilerek açılmalıdır. Küçük bir usul eksikliği, uzun yıllar boyu takip edilen bir davanın usulden reddine yol açabilir ve hak kaybı doğurabilir.