TL;DR
Kıdem Tazminatı Nedir?
Kıdem tazminatı, Türk iş hukukunun en eski ve en tartışmalı kurumlarından biridir. İşçinin aynı işverene bağlı olarak geçirdiği yılların bir karşılığı olarak ödenen bu tazminat, hem işçinin ekonomik güvencesini sağlamayı hem de uzun süreli istihdamı özendirmeyi amaçlar.
Mülga 1475 sayılı İş Kanunu'nun 14. maddesi, 4857 sayılı İş Kanunu yürürlüğe girdikten sonra da yürürlükte bırakılan tek madde olarak kıdem tazminatını düzenlemeye devam etmektedir. Yani bugün de kıdem tazminatının hukuki kaynağı, 1475 sayılı Kanun'un 14. maddesidir. 4857 sayılı İş Kanunu'nun geçici 6. maddesi, kıdem tazminatı fonu kuruluncaya kadar bu hükmün uygulanmasına devam edileceğini açıkça belirtir.
Kıdem Tazminatına Hak Kazanma Şartları
Bir işçinin kıdem tazminatı talep edebilmesi için üç temel şartın birlikte gerçekleşmesi gerekir:
- En az bir yıllık kıdem: İşçinin aynı işverene bağlı olarak en az bir tam yıl çalışmış olması zorunludur. Bir yıldan kısa süren hizmetlerde kıdem tazminatı doğmaz.
- İş sözleşmesinin belirli nedenlerle sona ermesi: Her iş sözleşmesi sonlanması kıdem tazminatı doğurmaz. Aşağıda sayılan hallerde hak doğar:
- İşveren tarafından haklı neden dışında yapılan fesih,
- İşçi tarafından haklı nedenle yapılan fesih (sağlık sebepleri, ahlak ve iyiniyet kurallarına aykırılık, zorlayıcı sebepler),
- Muvazzaf askerlik hizmeti,
- Emeklilik, yaşlılık, malullük veya toptan ödeme almak amacıyla fesih,
- Kadın işçinin evlendiği tarihten itibaren bir yıl içinde kendi isteği ile fesih,
- İşçinin ölümü (bu halde mirasçılar hak sahibidir).
- İşçi statüsü: 4857 sayılı Kanun kapsamında işçi olmak; istisnai durumlar dışında Basın İş Kanunu ve Deniz İş Kanunu'na tabi çalışanlar da kendi düzenlemeleri çerçevesinde kıdem tazminatına hak kazanır.
Hesaplama Yöntemi
Kıdem tazminatı, işçinin son brüt ücreti üzerinden, çalıştığı her tam yıl için 30 günlük ücret tutarında ödenir. Bir yıldan artan süreler için de oranlama yapılır. Hesaplamada dikkat edilmesi gereken hususlar:
- Giydirilmiş brüt ücret esas alınır. Bu, çıplak ücrete yol, yemek, yakacak, ikramiye, prim gibi süreklilik arz eden menfaatlerin eklenmiş halidir.
- Kıdem tazminatı hesabında dikkate alınacak ücretin tavanı vardır. Devlet memurlarına bir hizmet yılı için ödenen en yüksek emeklilik ikramiyesi tavan oluşturur. Bu tavan her yıl Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından açıklanır.
- Kıdem tazminatından yalnızca damga vergisi kesilir; gelir vergisi ve sigorta primi kesintisi yapılmaz.
Kıdem Süresinin Hesaplanması
Kıdem süresi, işçinin fiilen çalıştığı süre değil, iş sözleşmesinin devam ettiği süredir. Bu nedenle ücretsiz izinler, hastalık ve istirahat süreleri kıdeme dahil edilirken, grev ve lokavt süreleri dahil edilmez. İşyeri devri halinde devralan işveren, devreden işverenle birlikte işçinin önceki sürelerinden de sorumludur (İş K. m.6).
Kıdem Tazminatı Alamayacak Durumlar
İşçi aşağıdaki hallerde kıdem tazminatına hak kazanamaz:
- İşveren tarafından İş Kanunu'nun 25/II. maddesindeki ahlak ve iyiniyet kurallarına aykırılık nedeniyle yapılan haklı fesih,
- İşçinin haklı bir neden olmaksızın istifası,
- Bir yıldan az süren hizmetler.
Zamanaşımı
7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu'nun yürürlüğe girmesinden sonra kıdem tazminatında zamanaşımı süresi 5 yıldır. Bu süre, iş sözleşmesinin feshedildiği tarihten itibaren işlemeye başlar. 25.10.2017 tarihinden önce doğmuş alacaklarda ise 10 yıllık eski zamanaşımı geçerliliğini korur.
Arabuluculuk Zorunluluğu
2018 yılından itibaren işçi-işveren arasındaki kıdem tazminatı uyuşmazlıklarında, dava açılmadan önce arabulucuya başvurmak dava şartıdır. Arabuluculuk başvurusu yapılmadan açılan davalar usulden reddedilir.
Uygulama Alanı ve Pratik Önemi
Türkiye'de işçi-işveren uyuşmazlıklarının büyük bölümü kıdem tazminatından kaynaklanır. Uygulamada sıkça görülen ihtilaflar; fesih sebebinin gerçek olup olmadığı, haklı nedenin varlığı, kıdem süresinin doğru hesaplanıp hesaplanmadığı, giydirilmiş ücretin belirlenmesi ve kıdem tavanının uygulanması noktalarında yoğunlaşır. İşçinin iş akdini haklı nedenle feshettiğini ispat yükü işçidedir; ancak işveren feshi söz konusu olduğunda haklı nedenin varlığını ispat yükü işverene aittir.
Fondan Ödeme Tartışması
Uzun yıllardır gündemde olan "Kıdem Tazminatı Fonu" önerisi, tazminatın bireysel işverenler yerine bir fon tarafından ödenmesini öngörmektedir. Ancak bu düzenleme henüz yasalaşmamıştır ve mevcut sistem işveren sorumluluğu üzerine kuruludur.
Pratik örnekler
Bu kavramın gerçek hayatta nasıl işlediğini gösteren senaryolar.
Yasal dayanak
İlgili kanun ve maddeler. Uygulama içtihat ile birlikte okunmalıdır.
| Kanun | Madde |
|---|---|
| 1475 sayılı İş Kanunu | madde 14 (Yürürlükte bırakılan tek madde) |
| 4857 sayılı İş Kanunu | geçici madde 6 |
| 4857 sayılı İş Kanunu | madde 24 (İşçinin haklı nedenle fesih hakkı) |
| 4857 sayılı İş Kanunu | madde 25 (İşverenin haklı nedenle fesih hakkı) |
| 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu | madde 3 (Arabuluculuk), madde 15 (Zamanaşımı) |
Emsal kararlar
Yargıtay içtihatlarından seçmeler — içtihadın yönü hakkında fikir verir.
İşçinin ücretinin düzenli olarak geç ödenmesi, İş Kanunu m.24/II-e kapsamında haklı fesih sebebi oluşturur ve işçi kıdem tazminatına hak kazanır. Gecikmenin süreklilik arz etmesi yeterlidir.
İşyeri devrinde devreden işveren, devir tarihinden itibaren iki yıl süreyle devralan işverenle birlikte müteselsilen sorumludur; işçinin tüm kıdem süresi birleştirilerek hesaplama yapılır.
Kıdem tazminatı hesabında giydirilmiş ücret esas alınır; yol, yemek, ikramiye gibi süreklilik arz eden menfaatler çıplak ücrete eklenir. Arızi ödemeler hesaba dahil edilmez.
İlgili terimler
Bu kavramla iç içe geçen diğer maddeler.
İlgili hesaplama araçları
Bu kavramı hesaba dökmen gereken durumlar için pratik hesaplayıcılar.
Sık sorulan sorular
Bu kavram için en sık merak edilen noktalar.
Uzman avukatla görüş
iAvukat dizininde bu alanda çalışan, doğrulanmış avukatlardan randevu al.