Bilirkişilik

Bilirkişilik Nedir?

Bilirkişilik, bir davada çözümü özel veya teknik bilgi gerektiren konularda, mahkeme tarafından atanan uzman kişinin inceleme yapıp, uzmanlığına dayanarak görüş bildirmesidir. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 266-287. maddeleri, 5271 sayılı CMK'nın 62-74. maddeleri ve 6754 sayılı Bilirkişilik Kanunu bu kurumu düzenler.

Hakim, hukuki bilgiye sahiptir; ancak teknik, tıbbi, mali, mühendislik gibi uzmanlık alanlarında yargılama yaparken profesyonel görüş almak zorundadır. Bilirkişi, hakimin uzmanlık eksikliğini tamamlayan bir "yardımcıdır"; ancak son söz her zaman hakimindir.

Bilirkişilik Kanunu (6754 Sayılı - 2017)

2017'de yürürlüğe giren bu kanun, bilirkişilik sistemini kökten yenilemiştir:

• Bilirkişilik Daire Başkanlığı kurulmuştur (Adalet Bakanlığı bünyesinde).
• Bilirkişilik eğitimi zorunlu hale gelmiştir.
• Bilirkişilik sicili oluşturulmuştur.
• Bilirkişilerin denetim ve disiplin işlemleri düzenlenmiştir.

Bilirkişi Olma Şartları

6754 sayılı Kanun m.10 gereği:

1. Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı olmak,
2. Başvuru tarihinde 25 yaşını doldurmuş olmak,
3. Bilirkişilik yapacağı alanda en az 3 yıllık mesleki deneyim,
4. Lisans mezunu olmak (teknik alanlarda uzmanlık gerektiği için),
5. Kasıtlı suçtan hüküm giymemiş olmak,
6. Disiplin cezası almamış olmak,
7. Bilirkişilik eğitimini tamamlamış olmak (en az 18 saat),
8. Sicile kayıtlı olmak.

Bilirkişi Atama Süreci

Hakimin Kararı (HMK m.266)

Hakim, özel ve teknik bilgi gerektiren konuda bilirkişi atanmasına karar verir. Tarafların talebi, hakimin resen kararı veya kanunen zorunlu bilirkişi durumları söz konusu olabilir.

Atama Usulü

Bilirkişi, Bilirkişilik Bölge Kurulu'nca tutulan sicilden, otomatik sistem tarafından kura usulü ile atanır. Bu sistem adalet, tarafsızlık ve şeffaflık için getirilmiştir.

Özel Alanlarda Atama

Çok özel konularda, sicilde uygun bilirkişi yoksa:

• Üniversite öğretim üyeleri,
• TMMOB, Türk Tabipleri Birliği gibi meslek kuruluşlarının üyeleri,
• Kurumsal bilirkişiler (laboratuvar, enstitü)

atanabilir.

Bilirkişi İncelemesi

İnceleme Alanı

Hakim, bilirkişinin inceleme sınırlarını tutanakla belirler:

• İncelenmesi istenen konular,
• Sorulacak sorular,
• Kullanılacak kaynaklar.

Bilirkişi, hukuki nitelendirme yapamaz; yalnızca teknik görüş bildirir.

İnceleme Süreci

1. Dosya ve belgelerin incelenmesi,
2. Gerekirse keşif yapılması,
3. Tarafların beyanlarının değerlendirilmesi,
4. Laboratuvar, teknik inceleme,
5. Rapor hazırlanması.

Rapor İçeriği (HMK m.279)

• İnceleme konusu,
• İncelenen belge ve deliller,
• Kullanılan yöntemler ve ölçümler,
• Bilimsel dayanaklar,
• Sonuç ve görüş.

Bilirkişi raporu objektif, tarafsız, bilimsel olmalıdır.

Rapor Sunma Süreleri

• Hukuk davalarında: Genellikle 3 ay (uzatma mümkün),
• Ceza davalarında: 3 ay (CMK m.66/3),
• Karmaşık konularda: Ek süre verilebilir.

Süresinde rapor verilmezse hakim yaptırım uygulayabilir; yeni bilirkişi atayabilir.

Bilirkişi Raporunun Değerlendirilmesi

Hakim Açısından

Bilirkişi raporu takdiri delildir; hakim serbestçe değerlendirir (HMK m.282). Rapor hakim için bağlayıcı değildir; hakim:

• Raporu kabul edebilir,
• Raporu eleştirebilir,
• İkinci bilirkişi atayabilir,
• Ek rapor isteyebilir,
• Kendi bilgi ve mantığına göre reddedebilir.

Taraflar Açısından

Taraflar rapora itiraz edebilir (m.281):

• Itiraz süresi: Rapor tebliğinden itibaren 2 hafta,
• İtiraz, yazılı dilekçe ile yapılır,
• İtirazın değerlendirilmesi hakime aittir.

İtiraz halinde; bilirkişiye ek görev, yeni bilirkişi atama veya duruşmaya çağırma yolları açıktır.

Bilirkişinin Sorumluluğu

Hukuki Sorumluluk

Bilirkişi, görevini gerektiği gibi yapmaması halinde tazminat sorumluluğu altına girer. Kasıtlı yanlış rapor verme hileli fiil oluşturur.

Cezai Sorumluluk

TCK m.276 "Bilirkişinin hatasından yararlanma" - gerçeğe aykırı rapor için 1-3 yıl hapis cezası. Aynen yalan tanıklık gibi değerlendirilir.

Disiplin Sorumluluğu

6754 sayılı Kanun kapsamında:

• Uyarma,
• Geçici olarak sicilden çıkarma,
• Sicilden çıkarma (meslekten men)

gibi disiplin cezaları uygulanabilir.

Bilirkişilik Ücreti

Bilirkişilik ücreti, Adalet Bakanlığı tarafından her yıl belirlenen tarife üzerinden ödenir. Tarife, konunun niteliği, inceleme süresi, uzmanlık seviyesi dikkate alınarak belirlenir. 2025 tarifesinde ortalama saatlik ücret 300-2.000 TL arasındadır (karmaşık konularda daha yüksek).

Ücret, yargılama giderleri arasında değerlendirilir ve haksız çıkan taraftan tahsil edilir.

Yaygın Bilirkişi Alanları

Mühendislik

• Trafik kazası rekonstrüksiyonu,
• Yapı-inşaat hasar tespiti,
• Yangın sebebi araştırma,
• Elektrik-makine arıza analizi,
• Gayrimenkul değerleme (SPK lisanslı).

Tıp ve Sağlık

• Adli tıp raporları (ölüm sebebi, yaralanma derecesi),
• Psikiyatri (ayırt etme gücü),
• Tıbbi malpraktis değerlendirmeleri,
• İş göremezlik oranı tespiti.

Mali ve Muhasebe

• Ticari defter incelemesi,
• Tazminat hesabı (iş kazası, trafik kazası),
• Alacak-borç ilişkisi tespiti,
• Aktüer hesap,
• Vergi kaçakçılığı incelemeleri.

Psikoloji ve Pedagoji

• Çocuk velayeti uygunluğu,
• Cinsel istismar değerlendirmesi,
• Ruh sağlığı değerlendirmesi.

Bilişim

• Dijital delil incelemesi,
• Siber suç analizi,
• Elektronik imza doğruluğu,
• Veri kurtarma.

Diğer

• Marka-patent incelemesi,
• Gıda, ilaç analizi,
• El yazısı ve imza incelemesi (kriminal),
• Fotoğraf ve görüntü analizi.

Resmi Kurumlar Bilirkişi

Bazı davalarda resmi kurumlar bilirkişilik yapar:

• Adli Tıp Kurumu (tıbbi konular),
• TÜBİTAK (bilimsel konular),
• Emniyet Genel Müdürlüğü Kriminal Daire (parmak izi, balistik),
• MGK - Devlet İstihbarat Arşivleri,
• Üniversite enstitüleri.

Özel Uzmanlık Raporu

Tarafların, mahkeme dışında bir uzmandan aldıkları "özel uzmanlık raporu" da mahkemeye sunulabilir. Ancak bu rapor bilirkişi raporu değil, taraf delili niteliğindedir. Hakim tarafından takdiri delil olarak değerlendirilir; bilirkişi raporuna göre daha düşük güce sahiptir. Genellikle bilirkişi raporuna itiraz için kullanılır.