TL;DR
Çek Nedir?
Çek, 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'nun 780-823. maddeleri ve 5941 sayılı Çek Kanunu ile düzenlenmiş, hesap sahibinin (keşideci) bankaya hitaben yaptığı ödeme emridir. Hem kambiyo senedi hem de ödeme aracı niteliği taşır.
Çekin Temel Unsurları (TTK m.780)
- "Çek" kelimesi,
- Belirli bir paranın ödenmesi emri,
- Muhatap bankanın adı,
- Ödeme yeri,
- Düzenleme tarihi ve yeri,
- Düzenleyenin imzası.
Bu unsurlardan biri eksikse çek geçerli değildir (çek hükümsüzdür), ancak bazı unsurlar için yasal karineler vardır (ödeme yeri banka merkezi gibi).
Çek Türleri
- Nama yazılı çek: Belirli bir kişi adına.
- Hamiline yazılı çek: "Hamiline ödeyiniz" ibaresi taşır.
- Emre yazılı çek: Cirosuyla devredilir.
Çekin Özellikleri
- Görüldüğünde ödenir (TTK m.796): Düzenleme tarihi beklemek gerekmez.
- İleri tarihli çek: Düzenleme tarihi ileri yazılmış olsa da, pratiktede uygulamada ileri tarihli çekler vadeli çek muamelesi görmüştür. 5941 sayılı Kanun döneminde ileri tarihli çekler için farklı uygulamalar geliştirilmiştir.
- Ödeme süresi (TTK m.796): Türkiye içinde düzenlenmiş çek, 10 gün içinde ödenmek için muhatap bankaya ibraz edilmelidir.
Karşılıksız Çek
5941 sayılı Çek Kanunu m.5 gereği karşılıksız çek suçu:
Adli Para Cezası: Çek miktarı kadar ama 1500 günden az olmamak üzere adli para cezası.
Çek Yasağı: Karşılıksız çek keşide edilmesine rağmen ödenmemesi halinde kişi hakkında çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı kararı verilir. Bu yasak 10 yıl süreyle uygulanır.
Karşılıksız çek konusu yıllarca tartışılmış; hapis cezası kaldırılıp adli para cezasına çevrilmesi çeşitli değişikliklerle düzenlenmiştir.
Çekin İbrazı
Keşide edildiği yerde ödenecek çek 10 gün, başka yerde düzenlenip ödenecekse 1 ay süre içinde ibraz edilmelidir. Yabancı ülkede düzenlenen çekler için daha uzun süreler vardır.
Bono (Senet) Nedir?
Bono, TTK m.776-779 arasında düzenlenen, düzenleyenin lehdara veya onun emrine belirli bir tarihte belirli bir miktar ödemeyi kayıtsız şartsız taahhüt ettiği kambiyo senedidir.
Bononun Unsurları (TTK m.776)
- "Bono" veya "emre yazılı senet" kelimesi,
- Kayıtsız şartsız belirli bir bedeli ödeme vaadi,
- Vade,
- Ödeme yeri,
- Lehdarın adı,
- Düzenleme tarihi ve yeri,
- Düzenleyenin imzası.
Çekten temel farkı; muhatap bir banka değil, düzenleyenin kendisinin ödeme yapmasıdır. Yani bono "düzenleyen = borçlu" iken, çekte "muhatap = banka"dır.
Vade Türleri
- Görüldüğünde,
- Görüldükten belirli süre sonra,
- Düzenleme tarihinden belirli süre sonra,
- Belirli bir günde.
Bononun Devri
Ciro ile devredilir. Ciro, bononun arka yüzüne yazılan ve imzalanan işlemdir. Ciro silsilesi kesintisiz olmalıdır.
Aval (Kambiyo Kefaleti)
TTK m.700-703 gereği aval, bir kambiyo senedinin ödenmesi için verilen kefalettir. Avalist, senet borçlusu gibi sorumludur. Aval sözleşmesi kambiyo sözleşmesine bağımlı olmayan özel bir kefalettir; sıkı şekil şartlarına tabidir.
Ortak Özellikler
Kambiyo Senedi Niteliği
Hem çek hem bono kambiyo senetleridir ve özel icra prosedürüne tabidir.
Kambiyo Senedine Özgü Takip (İİK m.167-176)
Çek, bono veya poliçe için özel ve hızlı takip yolu:
- İcra takibine itiraz süresi 5 gündür,
- İmza itirazı dışındaki itirazlar yerine göre kambiyo senedi özelliğini ortadan kaldırmaz,
- Takibin kesinleşmesi halinde itirazın iptali davası 15 gün içinde açılmalıdır.
Ödememe Protestosu (TTK m.808-812)
Çek karşılıksız çıkarsa, bono vadesinde ödenmezse protesto çekilir. Protesto, alacaklının cirantan veya düzenleyenden alacak hakkını korumaya yarayan noter işlemidir.
Rücu Hakkı
Senet ödenmezse cirantan, düzenleyenden veya avalistten rücu edilebilir.
Zamanaşımı
Çekte
- Hamilin cirantalara karşı: İbraz süresinin bitiminden itibaren 6 ay,
- Cirantın diğer cirantlara karşı: Ödeme veya dava tarihinden itibaren 6 ay,
- Hamilin muhatap bankaya karşı: 6 ay (ibraz tarihinden).
Bonoda
- Hamilin düzenleyene karşı: Vade tarihinden itibaren 3 yıl,
- Diğer rücu taleplerinde: 1 yıl,
- Cirantalar arası rücu: 6 ay.
Kullanım Alanları
Çek
- Büyük miktarlı ödemeler,
- Güvenli ödeme aracı (kambiyo özelliği),
- Ticari işlemler,
- İleri tarihli çekler ile vadeli satışlarda.
Bono
- Borç taahhüdünün belgelenmesi,
- Mal alışverişi karşılığı,
- Kira sözleşmelerinde teminat.
Elektronik Çek ve Dijital Dönüşüm
2023 sonrası elektronik çek uygulaması yaygınlaştı. Bankalar dijital platformlarda çek düzenleme, keşide etme, ibraz etme işlemleri sunuyor. Fiziksel çeke duyulan gereksinim azaldı ancak tamamen kalkmadı.
Karşılıksız Çek Tarihsel Sürecı
- 1985 öncesi: Hapis cezası,
- 1985: 3167 sayılı Kanun ile hapis cezası devam etti,
- 2012: 6273 sayılı Kanun ile hapis cezası kaldırıldı,
- 2016: 6728 sayılı Kanun ile hapis cezası yeniden getirildi,
- 2020 sonrası: Adli para cezası ve çek yasağı uygulaması.
Bu süreç, ekonominin kayıtlılığı, ticari güven ve hapis cezasının işlevi tartışmaları çerçevesinde şekillenmiştir.
Risk ve Dikkat Edilecek Hususlar
Çek Kabul Ederken
- İbraz süresini hesapla (10 gün veya 1 ay),
- Düzenleyen hakkında çek sorgusu yap (banka/merkez bankası sorgulama sistemleri),
- İmzayı dikkatle kontrol et,
- Çek türünü (nama/emre/hamiline) anla.
Bono Kabul Ederken
- Aval alma imkanını değerlendir,
- Vade tarihini sözleşmeye göre düzenle,
- İmza ve tarihlerin doğruluğunu kontrol et.
Pratik örnekler
Bu kavramın gerçek hayatta nasıl işlediğini gösteren senaryolar.
Yasal dayanak
İlgili kanun ve maddeler. Uygulama içtihat ile birlikte okunmalıdır.
| Kanun | Madde |
|---|---|
| 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu | madde 776-779 (Bono) |
| 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu | madde 780-823 (Çek) |
| 5941 sayılı Çek Kanunu | madde 5 (Karşılıksız çek cezası) |
| 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu | madde 700-703 (Aval) |
| 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu | madde 167-176 (Kambiyo senetlerine özgü takip) |
Emsal kararlar
Yargıtay içtihatlarından seçmeler — içtihadın yönü hakkında fikir verir.
Karşılıksız çek keşide etme suçu şikayete bağlıdır; şikayet süresi ibraz tarihinden itibaren 6 aydır. Hamil bu süre içinde Cumhuriyet Başsavcılığına başvurmazsa suç nedeniyle takibat yapılmaz. Ancak hukuki alacak hakları devam eder.
Çek ibraz süresinin geçmesi halinde çekin kambiyo senedi niteliği kısmen kaybolur; cirantalara rücu hakkı düşer. Ancak düzenleyene karşı hukuki alacak hakkı 5 yıl zamanaşımı süresi içinde devam eder. Bu durumda normal adi alacak takibi yolu uygulanır.
Avalistin eş rızası olmaksızın verdiği aval geçerlidir. TBK m.584'ün eş rızası şartı kefalet sözleşmelerine uygulanır; aval ise bağımsız kambiyo yükümlülüğüdür ve TTK hükümlerine tabidir. Kefalet ile avalin hukuki nitelikleri farklı olup ayrı düzenlemelere tabidir.
İlgili terimler
Bu kavramla iç içe geçen diğer maddeler.
Sık sorulan sorular
Bu kavram için en sık merak edilen noktalar.
Uzman avukatla görüş
iAvukat dizininde bu alanda çalışan, doğrulanmış avukatlardan randevu al.