TL;DR
İş Sözleşmesi Nedir?
İş sözleşmesi, 4857 sayılı İş Kanunu'nun 8. maddesinde tanımlanmıştır: "İş sözleşmesi, bir tarafın (işçi) bağımlı olarak iş görmeyi, diğer tarafın (işveren) da ücret ödemeyi üstlenmesinden oluşan sözleşmedir." Bu tanım, iş sözleşmesinin üç temel unsurunu ortaya koyar: iş görme, ücret ve bağımlılık. Bağımlılık unsuru; işçinin işverenin talimatlarına, denetim ve gözetimine tabi olarak çalışmasıdır. Bu yönüyle iş sözleşmesi, eser sözleşmesi ve vekalet sözleşmesinden ayrılır.
Hukuki Niteliği
İş sözleşmesi; rızai, tam iki tarafa borç yükleyen, sürekli edimli ve kişisel nitelikli bir sözleşmedir. İşçinin iş görme borcu kişisel olduğu için başkasına devredilemez; ölümle sona erer. İşverenin ücret ödeme borcu ise asli edim olup, koruma ve gözetme borcu ile birlikte düşünülür.
Sözleşme, kural olarak şekle bağlı değildir; ancak süresi bir yıl veya daha fazla olan iş sözleşmeleri yazılı yapılmak zorundadır (İş K. m.8/2). Yazılı yapılmaması sözleşmeyi geçersiz kılmaz, ancak ispat sorunu doğurabilir.
İş Sözleşmesi Türleri
4857 sayılı Kanun, iş sözleşmelerini çeşitli ölçütlere göre sınıflandırır:
Süreye Göre
- Belirli süreli iş sözleşmesi: Objektif koşulların varlığında (belirli bir işin tamamlanması, belirli bir olgunun gerçekleşmesi) yapılır. Esaslı bir neden olmadıkça birden fazla kez üst üste yapılamaz; aksi halde başlangıçtan itibaren belirsiz süreli sayılır (m.11).
- Belirsiz süreli iş sözleşmesi: Asıl kuraldır. Taraflar belirli süre kararlaştırmadıysa sözleşme belirsiz sürelidir.
Çalışma Biçimine Göre
- Tam süreli (m.13): Normal haftalık 45 saat çalışma.
- Kısmi süreli (part-time): Tam süreliye göre önemli ölçüde daha az çalışma.
- Çağrı üzerine çalışma (m.14): İşveren çağırdığında çalışma.
- Uzaktan çalışma (m.14 ek): Teknolojik imkanlarla evden/işyeri dışından çalışma.
Diğer Türler
- Deneme süreli: En çok iki ay (toplu iş sözleşmesiyle dört aya kadar uzatılabilir). Bu süre içinde taraflar bildirim süresine gerek olmaksızın sözleşmeyi feshedebilir (m.15).
- Takım sözleşmesi (m.16): Bir grup işçiyi temsilen yapılan sözleşme.
- Geçici (ödünç) iş ilişkisi (m.7): İşçinin geçici olarak başka işverene ödünç verilmesi.
Sözleşmenin Unsurları ve Geçerliliği
İş sözleşmesinin geçerli olabilmesi için TBK'nın sözleşmelere ilişkin genel hükümleri (ehliyet, irade beyanı, konu, sebep) yanında, işçinin 15 yaşını doldurmuş olması gerekir. 14 yaşını doldurmuş çocuklar hafif işlerde çalıştırılabilir (m.71).
Tarafların Borçları
İşçinin Borçları
- İş görme (bizzat, özenle, sadakatle),
- İşverenin talimatlarına uyma,
- Sır saklama ve rekabet etmeme (sözleşmede kararlaştırılmışsa).
İşverenin Borçları
- Ücret ödeme (en geç ayda bir, TL olarak),
- İşçiyi koruma ve gözetme (iş sağlığı ve güvenliği),
- Eşit davranma (m.5),
- Çalışma belgesi verme (m.28).
Sona Ermesi
İş sözleşmesi; süreli fesih (ihbar), haklı nedenle derhal fesih, ikale (anlaşmalı sona erdirme), işçinin ölümü, belirli süreli sözleşmenin sürenin dolması ile sona erer. İşveren feshinde geçerli sebep veya haklı sebep aranır; işçi sayısı 30 veya üzerinde olan işyerlerinde iş güvencesi hükümleri uygulanır (m.18-21).
Pratik Önemi
İş sözleşmesinin türü, ispat kolaylığı, kıdem-ihbar tazminatı, işe iade davası gibi birçok hakkı doğrudan etkiler. Uygulamada en çok yaşanan sorun, belirli süreli sözleşmenin objektif koşul olmaksızın yapılarak zincirleme yenilenmesi ve bunun belirsiz süreliye dönüşmesidir.
Pratik örnekler
Bu kavramın gerçek hayatta nasıl işlediğini gösteren senaryolar.
Yasal dayanak
İlgili kanun ve maddeler. Uygulama içtihat ile birlikte okunmalıdır.
| Kanun | Madde |
|---|---|
| 4857 sayılı İş Kanunu | madde 8 (Tanım ve şekil) |
| 4857 sayılı İş Kanunu | madde 9-16 (Sözleşme türleri) |
| 4857 sayılı İş Kanunu | madde 18-21 (İş güvencesi) |
| 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu | madde 393-469 (Hizmet sözleşmesi genel hükümleri) |
Emsal kararlar
Yargıtay içtihatlarından seçmeler — içtihadın yönü hakkında fikir verir.
Objektif koşul bulunmaksızın üst üste yenilenen belirli süreli iş sözleşmeleri, başlangıç tarihinden itibaren belirsiz süreli iş sözleşmesine dönüşür. İşçi, kıdem ve ihbar tazminatı ile iş güvencesi hükümlerinden yararlanır.
Bağımlılık unsuru bulunmayan, işin yapılma yeri ve zamanı üzerinde işverenin talimat yetkisi bulunmayan sözleşme iş sözleşmesi değil, eser veya vekalet sözleşmesidir. Bu durumda İş Kanunu hükümleri uygulanmaz.
Deneme süresi iş sözleşmesinde açıkça kararlaştırılmamışsa, işçinin işe giriş tarihinden itibaren deneme süresinden söz edilemez. Bu durumda fesih, genel hükümlere göre yapılmalı ve tazminat ödenmelidir.
İlgili terimler
Bu kavramla iç içe geçen diğer maddeler.
İlgili hesaplama araçları
Bu kavramı hesaba dökmen gereken durumlar için pratik hesaplayıcılar.
Sık sorulan sorular
Bu kavram için en sık merak edilen noktalar.
Uzman avukatla görüş
iAvukat dizininde bu alanda çalışan, doğrulanmış avukatlardan randevu al.