TL;DR
Sendika Nedir?
Sendika, 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu'nun 2. maddesinde tanımlanmıştır: "İşçilerin veya işverenlerin çalışma ilişkilerinde, ortak ekonomik ve sosyal hak ve menfaatlerini korumak ve geliştirmek için en az yedi işçinin veya işverenin bir araya gelerek bir işkolunda faaliyette bulunmak üzere oluşturdukları tüzel kişiliğe sahip kuruluşlardır." Sendika hakkı, Anayasa'nın 51. maddesinde ve ILO'nun 87 ve 98 Sayılı Sözleşmelerinde güvence altına alınmıştır.
Sendika Türleri
- İşçi sendikaları: İşçilerin örgütlendiği sendikalar.
- İşveren sendikaları: İşverenlerin örgütlendiği sendikalar (örneğin MESS, TİSK üyesi olanlar).
- Konfederasyonlar: Aynı nitelikteki en az beş sendikanın birleşmesiyle kurulur (Türk-İş, DİSK, Hak-İş, Memur-Sen vb.).
Sendikalar işkolu esasına göre kurulur. 2012 tarihli Yönetmelik ile 20 işkolu belirlenmiştir (avcılık-ormancılık; madencilik; petrol-kimya; metal; tekstil; gıda; ticaret-büro-eğitim vb.). Bir işçi, çalıştığı işyerinin bağlı olduğu işkolundaki sendikaya üye olabilir.
Sendika Kuruluşu
En az yedi işçi veya yedi işveren bir araya gelerek sendika kurabilir (m.6). Kuruluş bildirgesi, tüzük ve kurucu listesi, işyerinin bulunduğu ilin valiliğine verilir. Sendikalar, kurulma bildirimi yapıldığı anda tüzel kişilik kazanır (kurucu sistemi).
Sendika Özgürlüğü
Sendika özgürlüğü iki boyutludur:
- Bireysel sendika özgürlüğü: Bireyin sendikaya üye olma, olmama, üyelikten ayrılma özgürlüğü (m.17, Anayasa m.51).
- Kolektif sendika özgürlüğü: Sendikanın kurulma, faaliyette bulunma, toplu iş sözleşmesi yapma, grev ilan etme özgürlüğü.
İşveren, işçinin sendika üyeliği veya faaliyetleri nedeniyle onu işten çıkaramaz, ayrımcılık yapamaz, farklı muameleye tabi tutamaz (m.25). Aksi halde sendikal tazminat doğar: işçinin en az bir yıllık ücreti tutarında tazminat.
Toplu İş Sözleşmesi (TİS)
Toplu iş sözleşmesi, bir işyerinde veya işkolunda sendika ile işveren (veya işveren sendikası) arasında yapılan, ücret ve çalışma koşullarını düzenleyen sözleşmedir (m.33).
Yetki
TİS yapabilmek için sendikanın yetki belgesi alması gerekir. Bu belge:
- Kurulu bulunduğu işkolunda en az %1 üyeli (işkolu barajı) sendikaya verilir.
- İşyeri düzeyinde yetki için işyerindeki işçilerin yarıdan fazlasının üyesi olması gerekir (işyeri barajı).
- İşletme düzeyinde yetki için işletmede çalışanların %40'ının üyesi olması gerekir.
Baraj sistemi tartışmalı olup küçük sendikaları dışlama eleştirisine maruz kalmıştır; ancak Anayasa Mahkemesi iptal başvurularını reddetmiştir.
Görüşmeler ve İmza
Yetki belgesi alan sendika, işverenle 15 gün içinde müzakereye başlamak üzere davet yapar. Müzakere süresi 60 gündür. Uyuşmazlık halinde arabuluculuk zorunludur. Arabuluculuk sonuçsuz kalırsa grev-lokavt aşamasına geçilir.
Süresi ve Kapsamı
TİS en az 1 yıl en çok 3 yıl süreli yapılır. Kapsamı; ücret, ikramiye, primler, çalışma saatleri, izinler, sosyal haklar, iş güvencesi hükümleridir. TİS, işyerindeki sendika üyelerine otomatik uygulanır; üye olmayanlar dayanışma aidatı ödeyerek yararlanabilir.
Grev ve Lokavt
Grev (m.58): İşçilerin topluca işi bırakması. Lokavt (m.59): İşverenin işyerini kapatması.
Grev ve lokavt, TİS müzakerelerinin uyuşmazlıkla sonuçlanmasının ardından, kanuni prosedüre uyularak yapılabilir. Anayasa m.54, grev hakkını güvence altına alır.
Yasak olan grev türleri:
- Genel grev, dayanışma grevi, siyasi grev (m.58/3),
- Bazı işkollarında grev yasaktır (can-mal güvenliği hizmetleri, sağlık, temel kamu hizmetleri).
Bakanlar Kurulu (bugün Cumhurbaşkanı), milli güvenlik veya genel sağlığı tehdit eden grevleri 60 gün süreyle erteleyebilir (m.63). Bu yetki son yıllarda sıkça kullanılmış ve eleştirilmiştir.
Sendikal Tazminat
İşçinin sendika üyeliği veya faaliyetleri nedeniyle işten çıkarılması halinde:
- Sendikal tazminat: En az 1 yıllık brüt ücret,
- İşe iade tazminatı: Normalden fazla (4-8 aylık ücret),
- Kıdem ve ihbar tazminatı: Kural olarak ödenir.
Tarihsel Bağlam
Türkiye'de sendikacılık 1947'de kabul edilen 5018 sayılı Kanun ile başlar. 1961 Anayasası sendika ve grev hakkını tanımıştır. 1980 darbesi sonrası sendikal haklar kısıtlanmış, 1982 Anayasası sendika hakkını tanımakla birlikte ciddi sınırlamalar getirmiştir. 2010 anayasa değişiklikleri ve 2012'de çıkan 6356 sayılı Kanun ile güncel sistem şekillenmiştir.
Memur Sendikaları
Memurlar için 4688 sayılı Kamu Görevlileri Sendikaları Kanunu ayrı bir düzenleme getirmiştir. Memurlar sendika kurabilir, üye olabilir; ancak toplu pazarlık yapabilir (TİS değil), grev hakları yoktur.
Pratik örnekler
Bu kavramın gerçek hayatta nasıl işlediğini gösteren senaryolar.
Yasal dayanak
İlgili kanun ve maddeler. Uygulama içtihat ile birlikte okunmalıdır.
| Kanun | Madde |
|---|---|
| Türkiye Cumhuriyeti Anayasası | madde 51 (Sendika kurma hakkı), madde 54 (Grev ve lokavt) |
| 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu | Tüm maddeler |
| 4688 sayılı Kamu Görevlileri Sendikaları Kanunu | Memur sendikaları |
| ILO 87 Sayılı Sözleşme | Örgütlenme özgürlüğü |
| ILO 98 Sayılı Sözleşme | Toplu pazarlık hakkı |
Emsal kararlar
Yargıtay içtihatlarından seçmeler — içtihadın yönü hakkında fikir verir.
6356 sayılı Kanun'daki işkolu barajının %3 olarak belirlenmesi sendika özgürlüğünü orantısız sınırlandırdığından iptal edilmiştir. Barajın %1 olarak belirlenmesi yerleşik uygulamaya dönüştürülmüş, sendikal çoğulculuk güçlendirilmiştir.
Sendika üyeliğinin fesih sebebi olarak kullanıldığı iddiasında ispat külfeti işverene aittir. Fesihten kısa süre önce işçinin sendikaya üye olması ve ardından birden fazla sendika üyesinin de çıkarılması, sendikal fesih karinesini güçlendirir. İşçi, işe iadeye ek olarak 1 yıllık brüt ücret tutarında sendikal tazminata hak kazanır.
Toplu iş sözleşmesinden, üye olmayan işçilerin dayanışma aidatı ödeyerek yararlanması mümkündür. Ancak dayanışma aidatı ödemeyen üye olmayan işçiye TİS hükümleri doğrudan uygulanmaz. TİS, işveren lehine hükümler içerse bile, üye olmayan işçilerin sadece lehe olan hükümlerinden yararlanması söz konusu değildir.
İlgili terimler
Bu kavramla iç içe geçen diğer maddeler.
Sık sorulan sorular
Bu kavram için en sık merak edilen noktalar.
Uzman avukatla görüş
iAvukat dizininde bu alanda çalışan, doğrulanmış avukatlardan randevu al.