Tam Yargı Davası

Tam Yargı Davası Nedir?

Tam yargı davası, 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 2/1-b maddesinde düzenlenmiştir: "İdari eylem ve işlemlerden dolayı kişisel hakları doğrudan muhtel olanlar tarafından açılan tam yargı davaları." Bu dava, iptal davasından farklı olarak; idari işlem veya eylemin hukuka aykırı olup olmadığı değil, idare zarar verdi mi ve tazmin etmeli mi sorusuna cevap arar.

Türkiye'de idarenin sorumluluğu anayasal düzeyde güvence altındadır. Anayasa m.125/son: "İdare, kendi eylem ve işlemlerinden doğan zararı ödemekle yükümlüdür." Bu hükmü somutlaştıran en önemli araç tam yargı davasıdır.

İdarenin Sorumluluğunun Türleri

1. Hizmet Kusuru (Faute de service)

İdarenin yürüttüğü kamu hizmetinde işlev, yapısal veya davranışsal bir kusur bulunması:

• Hizmetin yapılmaması,
• Geç yapılması,
• Kötü yapılması.

Hizmet kusuru, Fransız idari yargısından Türk hukukuna geçmiş temel kusur türüdür.

2. Kusursuz Sorumluluk (Risk Teorisi)

İdarenin tehlikeli bir faaliyetinden kaynaklanan zararlarda kusur aranmaz. Örnekler:

• Askeri eğitim sırasında mermi seken ve bir vatandaşı yaralaması,
• İktisadi faaliyetler, barajlar, elektrik şebekeleri nedeniyle zarar,
• Zararın "sosyal risk" kapsamında kalması.

3. Kişisel Kusur (Faute personnelle)

Kamu görevlisinin kişisel olarak işlediği, göreviyle bağlantısı kopuk kusurlu davranış. Bu durumda zarar görenin iki seçeneği vardır:

• Görevliye karşı adli yargıda hukuk davası,
• İdareye karşı idari yargıda tam yargı davası (görevli kusurundan idarenin sorumluluğu, sonra rücu).

Tam Yargı Davasının Konusu

1. İdari İşlemden Doğan Zarar

Hukuka aykırı işlemin verdiği zarar:

• Haksız atama/terfi ret,
• Haksız disiplin cezası,
• Haksız imar kararı.

2. İdari Eylemden Doğan Zarar

İdarenin maddi eylemleri:

• Polis müdahalesinde yaralanma,
• Askeri hizmetle ilgili kaza,
• Kamu binasının çökmesi,
• Belediye hizmetlerinin yetersizliği (kanalizasyon patlaması vs.).

3. İdari Sözleşmelerden Doğan Zarar

İdari sözleşme (imtiyaz, ihale sözleşmesi) kapsamında doğan uyuşmazlıklar.

4. Her Türlü İdari Nitelikli Faaliyetten Doğan Zarar

Davanın Açılabilirliği

Süre (İYUK m.13)

Önce idareye başvuru: Tam yargı davası açılmadan önce mutlaka idareye yazılı olarak başvurup zararın tazminini talep etmek gerekir. Bu, "idari başvuru şartı"dır.

Süre:

• Zararın öğrenildiği tarihten itibaren 1 yıl içinde,
• Her halde eylem tarihinden itibaren 5 yıl içinde idareye başvurulmalıdır.

İdareye Başvuruya Cevap: İdare 60 gün içinde cevap vermezse veya ret cevabı gelirse, 60 gün içinde tam yargı davası açılmalıdır.

Menfaat ve Kişisel Hak

İptal davasından farklı olarak tam yargı davasında "kişisel hak" aranır. Davacının zarar gördüğü bir hakka sahip olması gerekir.

Tazminat Talepleri

Maddi Tazminat

• Tedavi giderleri,
• İş göremezlik nedeniyle gelir kaybı,
• Sakat kalma tazminatı,
• Mal zararı,
• Hizmet bedeli,
• Gecikme faizi.

Manevi Tazminat

• Kişilik haklarının ihlali,
• Onur zedelenmesi,
• Duygusal acı,
• Destekten yoksun kalma (ölüm halinde).

İspat ve Deliller

Tam yargı davasında davacı:

• Zararın varlığını,
• Zararın miktarını,
• İdarenin eylem/işlemini,
• Eylem ile zarar arasındaki nedensellik bağını,
• Hizmet kusuru veya kusursuz sorumluluk durumunu

ispat etmekle yükümlüdür.

Bilirkişi İncelemesi

Genellikle karmaşık davalardır. Bilirkişi atanır:

• Tıp bilirkişisi: Yaralanmada iş göremezlik oranı,
• Aktüer bilirkişi: Tazminat hesabı,
• Mühendislik bilirkişisi: Yapı, alt yapı hasarları,
• Mali bilirkişi: Gelir kaybı hesabı.

Görevli ve Yetkili Mahkeme

Görevli Mahkeme

• İdare Mahkemesi: Kural.
• Vergi Mahkemesi: Vergi kaynaklı zararlar.

Yetkili Mahkeme

• Zararın meydana geldiği yer mahkemesi,
• İşlemi yapan idarenin bulunduğu yer mahkemesi.

Yargılama Usulü

İdari iptal davası ile benzer:

• Yazılı usul,
• Resen araştırma ilkesi,
• Dilekçe aşaması,
• 30 günlük savunma süreleri,
• Dosya üzerinden karar,
• İstinaf-temyiz hakları.

İptal Davası ile Tam Yargı Davası Birlikte Açılması

İYUK m.12 gereği iptal davası ile tam yargı davası birlikte veya ayrı ayrı açılabilir. Birlikte açıldığında:

• Aynı dilekçe ile,
• Her ikisi için menfaat ve kişisel hak unsurları gösterilerek,
• Hem iptal hem tazminat hükmü istenir.

Avantajı: İptal kararı tazminatın temelini oluşturabilir; iptal kabul edilirse tazminat da kabul edilir. Ayrı açmanın sakıncası; iptal kabul edildikten sonra süreler yeniden hesaplanacağı için daha uzun süreç.

Zararın Hesaplanması

Gerçek Zarar İlkesi

Davacının uğradığı gerçek zarar hesaplanır. Kar kaybı, olası gelir, beklenen menfaat gibi olasılığa dayalı zararlar genellikle kabul görmez.

İndirgem Unsurları

• Müşterek kusur: Davacının kendi kusuru varsa tazminat indirilir.
• Sigorta ödemesi: SGK, özel sigorta ödemeleri tazminattan düşülür (rücu hakları kurumlarda).
• Kaçınılmazlık: Hizmet kusuru olmakla birlikte önlenmesi mümkün olmayan olaylarda indirim yapılır.

İdari Yargının Özellikleri

Hukuka Aykırılık Aranmaz

Tam yargı davasında, iptal davasından farklı olarak, hukuka aykırılık şart değildir. Kusursuz sorumluluk halinde dahi tazminat istenebilir.

Çeşitli İdarelere Karşı Dava

• Devlet,
• Belediye,
• Üniversite,
• Kamu iktisadi teşebbüsleri (KİT),
• Kamu meslek kuruluşları

hepsine karşı tam yargı davası açılabilir.

Güncel Uygulamalar

Covid-19 Dönemi

Salgın döneminde idare karar ve uygulamalarından zarar görenler (iş yeri kapatma, seyahat yasağı, aşılama kararları) tam yargı davası açmıştır. Yargı, idarenin kamu sağlığı önlemlerinde belirli takdir yetkisini tanımıştır.

Büyük Kazalar

• Soma maden faciası (2014),
• Amasra maden kazası (2022),
• Ermenek maden kazası (2014).

Bu kazalarda hem iş kazası davaları hem de idarenin denetim eksikliği nedeniyle tam yargı davaları görülmüştür.

Deprem Sorumluluğu

• Düzce, Marmara depremleri sonrası (1999),
• Kahramanmaraş depremi sonrası (2023),

idarenin yapı denetimi, imar planı kusurları nedeniyle tazminat davaları açılmıştır.

Uçak ve Tren Kazaları

Ulaştırma kazalarında, idarenin denetim veya altyapı kusuru varsa tam yargı davası açılabilir.