İş Kazası

İş Kazası Nedir?

İş kazası, 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu'nun 13. maddesinde tanımlanmıştır. Buna göre iş kazası, sigortalının şu durumlardan birinde uğradığı bedensel veya ruhsal özüre uğratan olaydır:

1. Sigortalının işyerinde bulunduğu sırada meydana gelen olay,
2. İşveren tarafından yürütülmekte olan iş nedeniyle, sigortalı kendi adına ve hesabına bağımsız çalışıyorsa yürütmekte olduğu iş nedeniyle,
3. Bir işverene bağlı olarak çalışan sigortalının, görevli olarak işyeri dışında başka bir yere gönderilmesi nedeniyle asıl işini yapmaksızın geçen zamanlarda,
4. Emzikli kadın sigortalının çocuğuna süt vermek için ayrılan zamanlarda,
5. Sigortalıların, işverence sağlanan bir taşıtla işin yapıldığı yere gidiş-gelişi sırasında,

meydana gelen ve sigortalıyı hemen veya sonradan bedenen ya da ruhen özüre uğratan olaydır.

Hukuki Niteliği

İş kazası, hem sosyal güvenlik hukukunu hem iş hukukunu hem de tazminat hukukunu ilgilendiren karma bir kurumdur. İşverenin sorumluluğu kusursuz (tehlike) sorumluluğuna yakın ağırlaştırılmış kusur sorumluluğudur. 6098 sayılı TBK m.417/2 gereği işveren, iş sağlığı ve güvenliği için gerekli her türlü tedbiri almakla yükümlüdür. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ise işverene çok kapsamlı önleme, eğitim, risk değerlendirme ve sağlık gözetimi yükümlülükleri getirir.

İş Kazasının Bildirimi

• SGK'ya bildirim: İşveren, iş kazasını kazadan sonraki üç iş günü içinde SGK'ya bildirmek zorundadır (5510 m.13/2). Sigortalı kendi adına bağımsız çalışıyorsa bir aydır.
• Kolluk kuvvetlerine bildirim: İşveren, iş kazasını derhal kolluk kuvvetlerine bildirmelidir.

Bildirim yapılmaması veya geç yapılması durumunda, SGK'nın bu süreye kadar ödediği geçici iş göremezlik ödenekleri işverenden rücu yoluyla tahsil edilir.

Sonuçları

Sigortalı Açısından

• Geçici iş göremezlik ödeneği,
• Sürekli iş göremezlik geliri,
• Ölüm halinde hak sahiplerine gelir bağlanması,
• Sağlık hizmetlerinden süresiz faydalanma,
• Evlenme ve cenaze ödeneği.

İşveren Açısından

• Rücu sorumluluğu: SGK'nın yaptığı ödemelerin kusur oranında işverenden tahsili (5510 m.21).
• Maddi tazminat davası: Sigortalının veya yakınlarının, SGK ödemelerini aşan kısım için dava hakkı.
• Manevi tazminat: Kişilik haklarının ihlali nedeniyle.
• Destekten yoksun kalma tazminatı: Ölüm halinde yakınlarına.
• İdari para cezası: 6331 sayılı Kanun kapsamında.
• Cezai sorumluluk: TCK m.85 (taksirle öldürme), m.89 (taksirle yaralama) çerçevesinde.

İspat ve Kusur Değerlendirmesi

İş kazasının meydana gelmesinde işverenin, işçinin veya üçüncü kişinin kusuru olabilir. Mahkeme, bilirkişi marifetiyle kusur oranını tespit eder. Ortak kusur halinde tazminat miktarı indirilir. İşverenin gerekli önlemleri almaması (kişisel koruyucu donanım, eğitim, makine güvenliği) ağır kusur sayılır.

Kaçınılmazlık ilkesi: Alınabilecek tüm önlemlere rağmen meydana gelen kaza kaçınılmaz sayılır; bu durumda genellikle %20-30 arası kaçınılmazlık indirimi uygulanır.

Tarihsel ve Pratik Bağlam

Türkiye, iş kazası sayıları bakımından Avrupa'nın en yüksek ülkelerinden biridir. Özellikle inşaat, madencilik ve tarım sektörleri kritik öneme sahiptir. 2014 Soma maden faciası (301 ölü), 2017 Ermenek ve 2022 Bartın Amasra maden kazaları, iş sağlığı ve güvenliği mevzuatının uygulanmasındaki eksiklikleri göstermiş; 6331 sayılı Kanun'un daha sıkı uygulanması için reformlar yapılmıştır.

Zamanaşımı

İş kazasından doğan maddi ve manevi tazminat davalarında 10 yıllık zamanaşımı süresi uygulanır (TBK m.146). Bu süre, zararın ve failin öğrenildiği tarihten itibaren işler. Suç niteliğindeki iş kazalarında TCK'daki daha uzun zamanaşımı süresi geçerlidir.

İş Kazasının Tespiti Davası

Bazen SGK, olayı iş kazası olarak kabul etmez. Bu durumda sigortalı veya yakınları iş kazası tespit davası açarak olayın iş kazası niteliğini mahkemece belirletmek zorundadır. Dava İş Mahkemesi'nde görülür ve husumet SGK ile işverene yöneltilir.