Velayet

Velayet Nedir?

Velayet, 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 335-351. maddeleri arasında düzenlenen, ana-babanın küçük (reşit olmamış) çocukları üzerindeki hak ve yükümlülüklerinin tümüdür. Bu kurum, çocuğun bakım, eğitim, temsil, malvarlığının yönetimi gibi tüm yönleriyle ilgilenmeyi kapsar. Velayet, hem bir "hak" hem de bir "görev" niteliğindedir; çocuğun üstün yararı için kullanılmalıdır.

Velayetin Kapsamı

Kişisel Yönler

• Çocuğun bakımı, barınması, beslenmesi,
• Eğitim ve öğretim kararları (okul seçimi, dini eğitim, kültürel yönlendirme),
• Sağlık kararları (tedavi, ameliyat onayı),
• Mesleki yönlendirme,
• Disiplin ve terbiye,
• Çocuğun yerleşim yerini belirleme.

Mali Yönler

• Çocuğun mallarını yönetme,
• Çocuğu hukuki işlemlerde temsil etme,
• Çocuğa ait gelirleri ihtiyaçları için kullanma.

Yasal Temsil

Velayet sahibi ebeveyn, çocuğun her türlü hukuki işleminde yasal temsilcisidir. Çocuk adına sözleşme yapar, dava açar, davayı takip eder. Ancak bazı önemli işlemler (taşınmaz satımı, miras feragat) için hakim onayı gerekebilir.

Velayetin Kim Tarafından Kullanılacağı

Evlilik İçinde

TMK m.336/1: "Evlilik devam ettiği sürece ana ve baba velayeti birlikte kullanırlar." Her iki ebeveyn de velayete eşit şekilde sahiptir ve birlikte karar alır. Anlaşmazlık halinde hakim karar verir (m.336/2).

Boşanma Halinde

TMK m.336/3: "Boşanma halinde velayet, çocuk kendisine bırakılan ebeveyne aittir." Hakim; boşanma kararında velayeti düzenler. 2017 sonrası Yargıtay içtihatları ile ortak velayet de mümkündür (taraflar anlaşır ve çocuğun yararına uygunsa).

Evlilik Dışı Doğan Çocuk

TMK m.337/1: "Ana baba evli değilse velayet anaya aittir." Baba, tanıma veya babalık davası yoluyla çocukla hukuki bağ kurmuşsa, anne ölür/ehliyetsiz hale gelirse velayet babaya geçebilir.

Eşlerden Birinin Ölümü

TMK m.336/3: "Ana veya babadan biri ölürse velayet sağ kalana, boşanmada ise çocuk kendisine bırakılan tarafa aittir." Boşanmış eşlerden biri öldüğünde velayet otomatik olarak diğerine geçmez; sağ kalan eş velayet davası açmalıdır.

Velayetin Sınırlandırılması ve Kaldırılması

Sınırlandırma (m.346-347)

Çocuğun menfaati tehlikede olduğunda hakim, çocuğu korumak için gerekli tedbirleri alır. Çocuğun koruyucu aileye veya kuruma yerleştirilmesi de mümkündür. Bu durumda velayet hakkı korunur ama fiili bakım başka yere verilebilir.

Velayetin Kaldırılması (m.348)

Aşağıdaki hallerde velayet hakim kararıyla kaldırılır:

• Ana-babanın deneyimsizliği, hastalığı, başka bir yerde bulunması veya benzeri sebeplerle velayet görevini gereği gibi yerine getirememesi,
• Ana-babanın çocuğa yeterli ilgiyi göstermemesi veya ona karşı yükümlülüklerini ağır biçimde savsaklaması.

Velayet kaldırıldığında çocuğa vasi atanır (TMK m.404 vd.). Velayet kaldırılması ağır bir tedbir olup hakim önce daha hafif önlemleri tercih eder.

Değiştirme (m.183)

Boşanmadan sonra durumun değişmesi (ebeveynin ikametgah değiştirmesi, yeniden evlenmesi, çocuğun ihtiyaçlarının değişmesi) halinde velayetin değiştirilmesi mümkündür. Mahkeme, çocuğun üstün yararı ilkesine göre karar verir.

Ortak Velayet

Türk hukukunda ortak velayet uzun yıllar tanınmamıştı. Ancak Yargıtay 2. Hukuk Dairesi'nin 20.02.2017 tarih ve 2016/15771 E., 2017/1737 K. sayılı kararı ile Lahey Konvansiyonu ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi çerçevesinde ortak velayet mümkün kabul edilmiştir.

Ortak Velayet Şartları:

• Ebeveynlerin bu yönde iradesi,
• Çocuğun üstün yararına uygunluk,
• Ebeveynler arasında işbirliği yeteneği,
• İkamet yerlerinin makul yakınlıkta olması.

Velayetin Fiili Uygulaması

Velayet sahibi ebeveyn:

• Çocuğun günlük hayatına dair kararları tek başına alır,
• Önemli kararlarda (evlenme, eğitim seçimi gibi) velayetsiz ebeveyni bilgilendirme yükümlülüğü vardır,
• Çocuğun kişisel ilişki hakkını engelleyemez.

Kişisel İlişki (Şahsi Münasebet)

Velayeti olmayan ebeveynin kişisel ilişki hakkı (TMK m.323-324) anayasal düzeyde korunan bir haktır. Kişisel ilişki; çocukla buluşma, telefonla görüşme, yazışma, birlikte tatil yapma gibi her türlü ilişkiyi kapsar. Hakim kişisel ilişkiyi düzenlerken çocuğun yaşı, ebeveyne mesafesi, günlük hayat programı dikkate alınır. Tipik düzenleme: her 15 günde bir hafta sonu, resmi bayramların yarısı, yarıyıl tatilinin bir kısmı, yaz tatilinin 1-2 ayı.

Velayetin Sona Ermesi

• Çocuğun 18 yaşını doldurması (ergin olması),
• Çocuğun mahkeme kararıyla ergin kılınması (m.12),
• Çocuğun ölümü,
• Ebeveynin ölümü veya velayetin kaldırılması (diğer ebeveyne veya vasiye geçer).

Çocuğun Dinlenme Hakkı

UN Çocuk Hakları Sözleşmesi m.12, Anayasa m.41 ve TMK m.339 gereği, velayete ilişkin tüm kararlarda çocuğun görüşü alınmalıdır. Uygulamada 8 yaş üstü çocuklar dinlenir; 12 yaş üstü çocukların tercihi kararda önemli yer tutar.

Uluslararası Boyut

Yurt dışında yaşayan ebeveynler için 1980 tarihli Uluslararası Çocuk Kaçırmanın Hukuki Yönlerine Dair Lahey Sözleşmesi (Lahey Sözleşmesi) ve Brüksel II Tüzüğü önemlidir. Bir ebeveynin çocuğu diğerinin rızası olmaksızın yurt dışına götürmesi "çocuk kaçırma" sayılır ve iade davası açılabilir.